Rada Fiskalna o zmianach w PIT i programie obniżek cen paliw: wyzwania dla budżetu państwa

W obliczu planowanych zmian podatkowych oraz powrotu programu obniżek cen paliw, Rada Fiskalna, nowa instytucja opiniująca działania Ministerstwa Finansów, przedstawia swoje stanowisko dotyczące stabilności finansów publicznych w Polsce. Prof. Andrzej Torój, zastępca przewodniczącego Rady Fiskalnej, w rozmowie z money.pl odniósł się do propozycji zmian w podatku PIT oraz do programu CPN, podkreślając wyzwania związane z deficytem budżetowym i rosnącym długiem publicznym.

Zmiany w podatku PIT a budżet państwa

Prof. Torój wyraził nadzieję, że najnowsze propozycje dotyczące podatku PIT będą neutralne dla budżetu państwa. Wskazał, że indeksacja progów podatkowych, która ma ograniczyć dochody podatkowe o około 10 miliardów złotych rocznie, wymaga rekompensaty po stronie budżetu. Premier i minister finansów zapowiedzieli, że zmiany w PIT zostaną sfinansowane poprzez podwyżkę stawki podatku CIT dla największych przedsiębiorstw, zmiany w ryczałcie oraz wyższą daninę solidarnościową. Prof. Torój oczekuje publikacji szczegółowych wyliczeń Ministerstwa Finansów, które mają pokazać zarówno ubytek dochodów, jak i dodatkowe wpływy z nowych rozwiązań podatkowych.

Znaczenie unijnych reguł fiskalnych i ryzyko przekroczenia progu długu

Ekspert zwrócił uwagę na unijne procedury nadmiernego deficytu, które nakładają na Polskę obowiązek realizacji średniookresowego planu budżetowo-strukturalnego. W planie tym zawarte są działania zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej, mające na celu stabilizację długu i ograniczenie deficytu. Prof. Torój przypomniał, że zamrożenie progów podatkowych w PIT w ostatnich latach przyniosło budżetowi korzyści w wysokości 0,42 proc. PKB w 2024 roku, 0,32 proc. w 2025 roku oraz prognozowane 0,28 proc. w 2026 roku. Wycofanie się z tej polityki oznacza konieczność znalezienia innych źródeł finansowania, które będą równoważyć skutki zmian podatkowych.

Wieloletnie założenia makroekonomiczne Ministerstwa Finansów nie wykluczają przekroczenia konstytucyjnego progu długu publicznego 55 proc. PKB w latach 2027-2028. W takiej sytuacji, według prof. Torója, mogą być konieczne bolesne decyzje, takie jak ograniczenie dynamiki wzrostu płac w sektorze publicznym czy tempo waloryzacji emerytur. Przekroczenie tego progu może również wpłynąć na sytuację niektórych samorządów.

Rola wydatków i dochodów w konsolidacji finansów publicznych

Prof. Torój podkreślił, że konsolidacja finansów publicznych może być realizowana zarówno poprzez zmiany w wydatkach, jak i dochodach, jednak badania wskazują, że działania po stronie wydatkowej są skuteczniejsze i trwalsze. Zwrócił uwagę na różnice w efektach mnożnikowych zmian podatkowych i wydatkowych oraz na aspekt ekonomii politycznej, gdzie podwyżki podatków są odczuwalne przez większość obywateli, podczas gdy ograniczenia wydatków dotyczą wybranych grup.

Program obniżek cen paliw a sytuacja fiskalna Polski

Prof. Torój odniósł się do powrotu programu obniżek cen paliw (CPN), który według OECD powinien spełniać zasadę 3T: być wprowadzany na czas (timely), przejściowo (temporary) oraz z myślą o konkretnych grupach obywateli (targeted). Rada Fiskalna w stanowisku z kwietnia 2024 roku oceniła, że program CPN nie spełnia ostatniego warunku, gdyż korzyści są rozproszone po szerokiej grupie odbiorców, w tym także tych, którzy nie potrzebują wsparcia. Ponadto program nie jest ograniczony w czasie, co również stoi w sprzeczności z zasadą 3T.

Prof. Torój zaznaczył, że obecna sytuacja fiskalna Polski, charakteryzująca się rekordowym deficytem budżetowym i szybko rosnącym długiem publicznym, nie pozwala na takie wydatki. Koszt najnowszej odsłony programu CPN szacowany jest na około 0,5 miliarda złotych. Rada Fiskalna zaznaczyła, że w warunkach unijnej procedury nadmiernego deficytu każdy element finansowej układanki, nawet najmniejszy, jest istotny. W ocenie Rady Polska nie może sobie pozwolić na obniżanie cen paliw.

Finansowanie programu CPN i wyzwania legislacyjne

Pierwsza odsłona programu CPN miała kosztować około 4,7 miliarda złotych, a rząd planował sfinansować te działania podatkiem od nadzwyczajnych zysków koncernów paliwowych, który miał przynieść do budżetu około 4 miliardów złotych. Decyzja prezydenta o odesłaniu ustawy o nadzwyczajnych zyskach do Trybunału Konstytucyjnego pokazała trudności w zapewnieniu źródeł finansowania nowych pomysłów w jednolitych pakietach legislacyjnych. Prof. Torój wskazał, że w obecnej sytuacji budżetowej dobrą praktyką legislacyjną byłoby zapewnianie takich źródeł finansowania, jednak w tym przypadku nie udało się tego osiągnąć ze względu na konieczność szybkiego działania.

Prognozy inflacji a planowanie fiskalne

Rada Fiskalna w maju 2024 roku po raz pierwszy opiniowała założenia rządu do przyszłorocznego budżetu, zwracając uwagę na zbyt optymistyczną prognozę inflacji przyjętą przez Ministerstwo Finansów. Ekonomiści rynkowi prognozowali inflację na poziomie około 3 proc. w 2025 roku. Prof. Torój podkreślił, że w planowaniu fiskalnym ważne jest realistyczne i ostrożne podejście, a błędna prognoza inflacji wpływa na kolejne lata, między innymi poprzez mechanizmy indeksacyjne i stabilizującą regułę wydatkową obowiązującą w Polsce.

Wielooletnie planowanie budżetowe, stosowane między innymi w Holandii, Szwecji czy Finlandii, jest według prof. Torója elementem stabilizującym sytuację finansów publicznych. Wskazał na badania empiryczne publikowane w "Journal of Public Economics", które potwierdzają skuteczność takiego podejścia.

Prof. Andrzej Torój podkreślił, że stabilna sytuacja budżetowa jest istotna dla Polski, a dyskusja na temat finansów publicznych powinna koncentrować się na sposobach konsolidacji, zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej, z uwzględnieniem obowiązujących reguł unijnych oraz realiów gospodarczych kraju.